22.11.2017

سیاسەتی ئینگلیز

رێبەر ئاپۆ بەردەوام باس لە سیاسەتی ئینگلیز لەسەر كورد دەكات. دواجاریش باسی لەخواستی دامەزراندنی دەوڵەتۆچكەیەك لە باشووری كوردستاندا دەكات. بناخەی سەرەكی ئەم سیاسەتە كۆسپكردنی چارەسەری ماییندەیی كێشەی كوردە. كە لەهەمانكاتدا...

 

 

تا رۆژهەڵاتی ناوین لە سیاسەتی كلاسیكی ئینگلیز رزگاری نەبێت، هیچ گەلێك ناتوانێت بە ئاسانی رووی راستینەی خۆی ببینێ.

وەك دەزانرێت ئەو وڵاتانەی بۆ یەكەمین جار كۆ سەرمایەیان وەدەستخست، ئیسپانیا، پۆرتوگاڵ و هۆڵەندان. ئەمانە لە بنەڕەتدا لەبواری دەریاوانیدا خۆیان پێشخستووە. بە بەكارهێنانی رێگە دەریاییەكان بازرگانییان كردووە و سەرمایەیان كۆكردۆتەوە. بەرەو جوگرافیا دوورەكان دەچوون و دەوڵەمەندییەكانی ژێرخان و سەرخانی ئەوێكەیان یان بە بازرگانی نایەكسان یان بە داگیركردنی خاكەكەیان بەرەو وڵاتی خۆیان بردووە. ئەم رەوشە چەند سەد ساڵێك سەردەستەیی هەر سێ وڵاتەكەی لە بازرگانی و لە دەریاوانیدا لەسەر پێ راگرت. پاشان ئەم وڵاتانە نەیانتوانیوە برەو بە پێشكەوتنە ئابووری كۆمەڵایەتییەكانیان بدەن، ئەمەش رێخۆشكەری دواكەوتنیان بووە. بەڵام ئینگلتەرا تاچووە بە پێشكەوتنی نوێ لەبواری ئابووری و بەو دینیامیزمەی كە شۆڕشی ئینگلیز فەراهەمیكردوون بە پێشكەوتنی ئابووری و كۆمەڵایەتی هەم سەردەستبوونی بازرگانی و هەم سەردەستەیی سەربازی و سیاسی لە دەست ئەو وڵاتانە سەندووە. لەمەدا ئینگلیز سوودی لە سەردەستەیی دەریاوانی وڵاتێكی دورگەیی وەرگرتووە. بەمشێوەیەش لەكاتێكدا خۆی لە بەرەی بەرگریكردندا بووە، هەل و توانستی بە ئاسانی هێرشبردنە سەر وڵاتانی دیكەی وەدەستخستووە. هەروەها بەگرێبەستكردن له‌گه‌ڵ وڵاتانی دیكەی ئەوروپا لەدژ ئەم سێ وڵاتە، سەركەوتنی لە پاشوەهێشتنەوەی سیاسی و سەربازی ئەو وڵاتانەدا بەدەست هێناوە، لە پاش سەدەی حەڤدەهەمینەوە ئیدی سەردەستەیی سیاسی و ئابووری سەربازی بەتەواوی دەكەوێتە دەستی ئینگلتەراوە. بەمەش كۆتایی بە باڵادەستی ئیسپانیا، پۆرتۆگال و هۆڵەندا لەسەر وڵاتانی نێو دورگە گەورەكاندا دێ.

 لە پاش سەدەی حەڤدەوە، زەمینەی كێبڕكێی سیاسی و سەربازی لەنێوان ئینگلتەرا و فەرەنسادا سەرهەڵدەدا، فەرەنسا وەك وڵاتێكی گەشەسەندە، لەبواری ئابووری و سیاسییەوە پێشكەوتنێكی گرنگی هەبووە. لە سەدەی هەژدە و نۆزدەهەمدا دەستی كردووە بە بڵاوكردنەوەی هێز لە ئەوروپا و باكوری ئەفریقا و رۆژهەڵاتی ناویندا، بەتایبەتی لە باكوری ئەفریقا و رۆژهەڵاتی ناویندا لەگەڵ ئینگلتەرادا رووبەڕووی یەكدێن. رۆژهەڵاتی ناوین ئەو پارچە خاكە بووە كە خاوەن ماڵیی كێبڕكێیەكی سەختی هەردوو وڵاتی كردووە. لەسەروبەندی دۆزینەوەی نەوت"پەترۆڵا"دا ئەم كێبڕكێیە زیاتر پەرەی سەندووە. بوونی كورتە رێچكە بەرەو رۆژهەڵاتی دوور و دۆزینەوەی نەوت لە رۆژهەڵاتی ناویندا، دوو رەهەندی تەواو بوون بۆ ئەوەی بەمەبەستی باڵادەستبوون لەناوچەكەدا، ببێتە گۆڕەپانی پێكدادانی هەردوو وڵاتە زەبەلاحەكە. لەو سەردەمەدا ئیمپراتۆری عوسمانی لە رۆژهەڵاتی ناوین و لە باكوری ئەفریقاشدا خاوەن كاریگەرییە. ئەم كێبڕكێیە لەكاتی جیاجیادا عوسمانییەكانیش دەگرێتەوە. هەر لە هەمان سەردەمدا رووسیاش هێزێكی گرنگە و خوازیاری دەسەڵاتداربوونە لەرۆژهەڵاتی ناویندا. بەمەش دەڵێن سیاسەتی"، هاتنی روسیا بەرەو دەریا گەرمەكان". لەڕاستیدا ئینگلتەرا و فەرەنسا و رووسیاش هەوڵێكی زۆر گەورە دەدەن بۆ زەوتكردنی خاكی عوسمانییەكان. لەهەمانكاتدا بە مەبەستی خۆبەكاریگەركردنیش پەیوەندی لەگەڵ عوسمانیەكان و هێزە هەرێمییەكاندا دەبەستن. له‌كاتێكدا كاریگەری یەكێك لە زلهێزەكان لە خاكی عوسمانییەكاندا رووی لە گەشەكرن دەكرد، هێزەكانی دیكە له‌گه‌ڵ عوسمانییەكاندا دەبوونە یەك و هەوڵی هاوسەنگكردنی كاریگەرییەكانیان دەدا. گەر هێزێك یان لایەنێكی دیكە لەناوچەكەدا مەیلی بەكاریگەربوونی هەبووایە و یاخود هێزەكەی بەفراوان ببوایە، ئەوجا ئەو هێزانەی ناویان هاتووە دەبوونە یەك بەرە، یان پەیوەندییان لەگەڵ عوسمانییەكان دەبەست و دەبوونە كۆسپ و تەگەرەی بەردەم ئەو مەیلی بەكاریگەربوون یان بەهێزییەدا.

لە سەدەی نۆزدەهەمدا ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی روو لە رووخان بوو، بەڵام بەسوود وەرگرتن لە كێبڕكێ و هەوڵەكانی هێزە دەرەكییەكان جارێكی دیكە خۆی ساخ و زیندوو كردەوە. لەم سەردەمی روو لە رووخانەدا، ئینگلتەرا بۆ ئەوەی رێگە بە رووسیا نەدا بكەوێتە نێو رۆژهەڵاتی ناوینەوە، هاوكاری عوسمانییەكان دەكات. سەردەمێكیش ئینگلتەرا ویستوویەتی بەتەواوی باڵادەست ببێ، ئەوجا روسیا و فەرەنسا بوونەتە تەگەرە لەبەر ئەم خواستەی ئینگلتەرا دا. كێبڕكێی سەر عوسمانییەكان نزیكەی سەدەیەك بەم رەنگە بەردەوامبووە. بێ گومان ئەم بارودۆخە پسپۆڕبوونی ئینگلتەرا و فەرەنسای لەبواری سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناویندا لەگەڵ خۆیدا دێنێ. ئەمە لەلایەك، لەلایەكی دیكەش بەدرێژایی ماوەی كێبڕكێی نێوانیان، ئینگلتەرا و فەرەنسا لەنزیكەوە پەیوەندییان لەگەڵ گەلانی نێو خاكی عوسمانییەكان بەستبوو، هەر لێرەوە توانیوویانە بكەونە بنج و بناوانی تەواوی وردەكارییەكانی ئیمپراتۆر بە باش و خراپیەوە و ئەمەش بۆتە بەردی بناخەی رەوت دان بە سیاسەتەكانیان و لەبەرامبەر هێزەكانی بەرامبەریان سیاسەتیان بەڕێوەبردووە، خەڵكانی ناوچەكەیان لەبەرامبەر یەكدی بەكارهێناوە، هەر لەبەر ئەوەش رۆژهەڵاتی ناوین بۆتە یاری دەستی ئینگلتەرا و فەرەنسا. لەو لایه‌شەوە باكوری ئەفریقا و بەشەكانی ناوەوەی ئەفریقا و هندستان و وڵاتانی رۆژهەڵاتی دووریش هەریەك بووبوونە پارچەیەك لەم كێبڕكێیە.

هەر دوو وڵات دەستكەوتیان هەبووە لە داگیركردنی وڵاتانی ئەوپەڕی دەریا، بەڵام ئینگلتەرا لە كێبڕكێی سەر رۆژهەڵاتی ناویندا، لە كێبڕكێی سەر رۆژهەڵاتی دوور و ئەمریكاشدا لەبەرامبەر فەرەنسادا سەركەوتووتر بووە. ئینگلته‌را لە زۆربەی قاڕەكانی جیهاندا دەستكەوتی داگیركاری هەبووە و هەر لەم رووەشەوە بەو وڵاتەی خۆری لێ ئاوا نابێ ناوزەدكراوە. هیچ شوێن و قاڕە و هیچ هەرێمێكی جیهان نابینرێ كە داگیركاری ئینگلتەرای بەبەردا نەكرابێ. ئینگلیزەكان خاوەن ئیمپراتۆرییەكی بەو جۆرە بوونە، بە بەكارهێنانی هێزی سیاسی و سەربازی و زلهێزییە دەریاییەكەی توانیوه‌تی زاڵبێت بەسەر "هەر لە ئەمریكاوە تا دەگاتە رۆژهەڵاتی دوورو هەموو شوێن و گەورە دەریاكان بگرێته‌ ژێر كۆنترۆڵی خۆی ". فەرەنساش بە ئەندازەی ئینگلتەراش نەبێ، بۆتە خاوەنی هێزێكی گەورەی سیاسی و ئابوری و سەربازی، ئەم رەوشەی هەدوو هێز، بۆ ماوەی چەند سەدەیەك بەردەوام بووە. واتا ئەم دوو زلهێزە بەدرێژایی چەندین سەدە باڵادەستی جیهانبوون، لەندەن و پاریس ناوەندی سیاسەتی جیهانیان دەستنیشانكردووە و لەوێدا رەوتیان داوەتە جیهان. هەر بەم بۆنەیەشەوە بەردەوام كێبڕكێیەكی سەربازی و سیاسی لەنێوان ئینگلتەرا و فەرەنسادا هەبووە. لەم كێبڕكێیەشدا هەردوو لا گەلانی هەرێمەكە و سەرجەم هەرێمەكانی دیكەیان بەكارهێناوە، گەلانی گەورە قەوارە و گەلانی قەوارە بچووكیان رووبەڕووی یەكدی كردۆتەوە. ئەمەش ئەزموونێكی پراكتیكی پێ بەخشیون.

لە راستیشدا لەندەنی پایتەختی ئینگلتەراو پاریسی پایتەختی فەرەنسا بوونەتە ناوەندی فێربوونی سیاسەتی جیهان. تاوەكو لە سیاسەتی ئەم دوو ناوەندانە نەگەی، بەهیچ شێوەیەك ناتوانی لە سیاسەتەكانیان بۆ جیهان، سیاسەتە هەرێمییەكانیان، سیاسەتەكانیان لەسەر ئەفریقا،رۆژهەڵاتی ناوین، رۆژهەڵاتی دوور، ئەمریكا و ئەمریكای لاتین بگەی. چونكە سێ سەد ساڵە، تێكڕای شەڕ، پێكدادان، پەیماننامەكان، دانیشتنەكان، پەیوەندییەكان، سەرقاڵبوون بە كێشەكانییەوە لە هەرێمە جیاجیاكانی جیهاندا و چارەسەركردنیان، لەژێر كۆنترۆڵی ئەم دوو ناوەندەدا ئەنجامدراون. ئەم رەوشە بەشێوەیەكی سرووشتییانە دەستكەوتكردنی ئەزموونی سیاسی هەردوو زلهێزی فەراهەمكردووە. بە خەرمانەكردن و دەوڵەمەندكردنی ئەزموون و موتاڵا سیاسییەكانی لە هەموو شوێنەكانی جیهاندا بە قەوارەیەكی گەورەی سیاسی و دیبلۆماسی گەیشتوون. توانستی ئەوەیان هەیە كە لە شوێنێك سیاسەتێك بەكارببەن و لەشوێنێكی دیكەش هەمان سیاسەت بەگوێرەی ئازادی هەرێمێكی دیكە رێكبخەن. ئه‌مه‌ بەتایبەتی لە چارەسەركردن یان سەركوتكردنی گەلێ كێشەی شوێنە جیاجیاكانی جیهاندا ئاوانتاژی گەورەی بە ئینگلتەرا گەیاندووە. پێویستە هۆكاری قووڵبوونی ئینگلتەرا لە سیاسەتدا وەها لێكبدرێتەوە. ئیمپراتۆرییەتی ئەو وڵاتەی خۆری لێ ئاوا نابێ نەك دە ساڵا، نەك بیست ساڵا، بە درێژایی سەدان ساڵ برەوی بەم هێزی سیاسەتەی داوە.

ئاشكرایە كە ئەنجامی وڵاتێكی بچووك، ژیان لە جوگرافیایەكی تەسكتردا، قەوارەی پەیوەندییەكان تەسك دەكاتەوە و روانگەی سیاسی تەسكتر دەكاتەوە. سیاسەتكردن، لە جوگرافیایەكی زۆر فراواندا، بەستنی پەیوەندی له‌گه‌ڵ لایەنی زۆر جیاجیادا روانگەی سیاسی فراوان دەكات. لەم لایەنەشیەوە ئینگلتەرا كە بەدرێژایی سێ سەدە لە لەندەنەوە سەرپەرشتی دنیای دەركرد و بەو سیاسەتەی لە لەندەنەوە بەرهەم دەهات، حوكمی بەسەر دنیادا دەكرد، لەبەرامبەر دژبەرانی، تەنها بە رێگەی شەڕی چەكداری و لەبواری ئابووریەوە نا، بەڵكو لەبواری سیاسییەوە زاڵبوونی خۆی سەپاندووە. سیاسەت لەبوارێكیشەوە موتاڵابوونی هێزە. راست بەكارهێنانی هێزە، لەجێ و كاتی خۆیدا. پەیڕەوكردنی تاكتیك و ستراتیژیه‌كی راستە. بەهۆی باڵادەستییەوە لە جوگرافیایەكی وەهادا، ئینگلتەرا بەڕاستیش بەهرەگەلێكی گەورەی بەدەستهێناوە، دەڵێن كاتێ باس لە دیبلۆماسیەكەی دەكا، زۆر ورده‌كارە، گەمەبازە. كە دەگوترێ گەمەبازییەكانی ئینگلیز، باس لە وردكاری پاڵێوراوی سەدان ساڵە دەكرێ. دیبلۆماتێك یان باڵیۆزێكی ئینگلیز پێنج – دە یاخود پازدە ساڵا لە وڵاتێكدا بمێنێتەوە، پێویستە لەسەر ئەو كەسە ژیانی رۆژانەی لەو وڵاتەدا رۆژ بە رۆژ بگرێ، یادەوەرییەكانی بنووسێ. لە ئینگلتەرا ئەو دیبلۆمات و باڵیۆزانەی كە یادەوەرییەكانی لەو وڵاتەی تێیدا دەژی نەنووسێ  یان ئەزموونە دیبلۆماسی و سیلسییەكانی نەخاتە هەگەبی بەڵگە و زانیرییەكانیەوە تەقاود ناكرێ. دیبلۆماتێك بەر لە تەقاود كردنی، بێ هیچ ئەملاولایەك یادەوەرییەكانی دەنووسێ. ئەم دابونەریتەش وای كردووە كە بۆ بەهه‌وانتە نەچوونی هیچ ئەزموونێكی پۆلێتێك، دیبلۆماسی، ستراتیژی، سیاسی و تاكتیك لە خانەی سیاسەتی ئینگلتەرادا نه‌سرێته‌وه‌و ببێته‌ ئه‌زمونێكی گەلێ گەورە. لەلایەكی دیكەشەوە نیشاندەدا كە ئینگلتەرا گرنگی دەدا بە داب و نەریت و موتاڵا و ئەزموون لە دیبلۆماسی و سیاسەتدا. بەم ئەزموون و موتاڵایەوە دەسەڵاتدارێتی دنیا دەكات. ئەمڕۆكە ئەمریكا سەرەڕای ئەوەی كە هێزی هەرە زەبەلاحی سەربازی و ئابووری جیهانە و توانستی هەرە زۆر حوكمڕانی سەر جیهانی لە دەستدایە، ئینگلتەرا لە پشت پۆلێتیكاكانییەوەیە. بەتایبەتی لە جوگرافیایەكی وەك رۆژهەڵاتی ناویندا كە هاوسەنگییەكانی جیهانی لەسەر بەندبووە، ئینگلتەرایە لە بنچینەدا پۆلێتێكیای ئەمریكا دەستنیشان دەكات و رێڕەوی پێدەدا. لە میانەیەكەوە ئینگلتەرا لە رۆژهەڵاتی ناویندا پۆلێتیكا دەستنسشان دەكات و ئەمریكا پەیڕەوی دەكا، یان ئەمریكا و ئینگلتەرا پێكەوە پۆلێتیكای رۆژهەڵاتی ناوین بەڕێوە دەبەن. حكومەتی چەپڕەوی ئینگلتەرا كە خۆی بە پارتی كرێكاران ناوزەد كردووە و له‌گه‌ڵ حكومەتی موحافەزەكاری نیۆی ئەمریكا بوونە یەك و دەستیان لە رۆژهەڵاتی ناوین وەردا.

 دەشێ هەندێ لایەن بەهۆی بیركردنەوەیان لە جیاوازی  فەلسەفی و ئەخلاقی نێوان ئەم دوو زلهێزەدا نەتوانن پەیوەندییەكانیان تاووتوێ بكەن. بە پێشكەوتنی سەرمایەداری كە بە جیهانگیری ناودەبرێ، ناكۆكی نێوان هێزە كاپیتایستەكان، چیدی نەك وەك جاران لەسه‌ر یه‌ك بناخەی شەڕ و جەنگ لەبەرەكانەوە، بەڵكو بە شێوەی پەیوەندی – ناكۆكی  بەڕێوە دەچێ، ئەمەش لەلایەكەوە لە دەستێوەردانی هاوبەشدا كۆیان دەكاتەوە دەیانهێنێتە لای یەك، لەلایەكی دیكەشەوە ئەنجامی ئەوەیە كە ئەمریكا بێ هاوكاری ئەزموونی ئینگتەرە، محاڵە لە شوێنێكی وەك رۆژهەڵاتی ناویندا ئەنجام بەدەست بێنێ. لە هەمانكاتدا ئەمریكا نەك بەتەنها ئەوڕۆكە، بەڵكو لەجەنگی یەكەم و دووەمی جیهانیشدا دواكەوتەی سیاسەتی ئینگلتەرا بووە. لەچوارچێوەی ئەو سیاسەتەدا بەشداری جەنگەكان بووە. پاشان كە بووە هێزێكی ئابووری و سیاسی گەورەتر لە ئینگلتەرا، ئیمپراتۆرییەتی دنیا لەدەست ئینگلتەرا دەستێنێ. لە بنچینەدا نەك بەهۆی زه‌كا وهێزێكی پۆلۆتێتیك و تاكتیكە پۆلێتیكییەكانیەوە، به‌ڵكو لابەهۆی بەرزبوونەوەیەكی لەڕادەبەردەری هێزی ئابووری و زیادبوونی هێزی سەربازی پشت ئەستور بەو، ئەمریكای كردۆتە ناوەندی هێزی سیاسی. لەدەستنیشانكردنی تاكتیك و ستراتیژی سیاسیدا ئەمركیا لەژێر كاریگەری ئینگلتەرادابووە. ئەمریكیا كە لە دەنگی یەكەم و دووهەمی جیهانیشدا لەچوارچێوەی پۆلێتێكاكانی ئینگلتەرادا هەڵسوڕاوە. لەدوای شەڕی ساردیشدا بۆتە هێزێك كه‌  بەردەوام له‌گه‌ڵ ئینگلتەرادا پێكەوە و بەهاوبەشی بجوڵێتەوە. بەم هۆیەشەوە لە یەكێتی ئەوروپادا بە ئینگلتەرا دەگوترێ"سەركێشی ئەمریكا – هاوبەشی ئەمریكا - نوێنەری سیاسەتەكانی ئەمریكا" لەڕاستیشدا بەم رەنگەیە. تایبەتمەندی هەرە گرنگ لە سیاسەتی ئینگلتەرادا، بەردەوام رۆڵبەخشینە بە هێزە هەرێمییەكان. لەو سەردەمانەدا كە حاكمی تەواوی دنیا بوو، بینیویەتی كە تەنها بەهێزی ئابووری و سەربازیی ناشێ لە شوێنێكدا حاكمییەت بەدەست بێ. گه‌ر دەخوازری لە شوێنێكدا باڵادەست بی، پێویستە هەندێ هێزی هەرێمی ئەو شوێنە راكێشیتە لای خۆت و بەكاریان بهێنی" تابتوانی بەسەر هێزەكانی دیكەشدا زاڵ ببێ. لە شوێنێكدا كە تەنها بە بەكارهێنانی هێزی سەربازی و سیاسی حاكمیه‌ت بەدەستخرابێ، حاكم بوون لەلایەك، لەو شوێنە دوور نییە رووبەڕووی بارودۆخێكی پرشِ لە تەنگ و چەڵەمە ببێته‌وه‌. ئینگلتەرا بەجارێك نەگشتیۆتە ئەم سیاسەتە . بەو تەنگ و چەڵەمانەی كە پێیدا تێپەڕیوە تێگەیشتووە كە تا بە پەیوەندی ببێ له‌گه‌ڵ هێزی هەرێمیشدا ئەوەندەش ئەنجام وەردەگرێ. ئه‌و باش ده‌زانێت هەندێ دارودەستەی نەبێ كە هەنگاوەكانی بۆ ئاسان بكەن، نە لەو شوێنە و نه‌ لە دەوروبەرەكەشی ناتوانێ فەرمانڕەوا بێ و بە دەیان ئەزمنوونی لەم بواردەدا بەدەستخستووە.

هه‌ربۆیه‌ لەم رووەوە ئینگلتەرا وڵاتێك بووە كە سیاسەتی كلاسیكی پەرتكە و زاڵبەی لە هەموو لایەنێك چاكتر پەیڕەو كردووە. ئەنجامی باشتری لێ به‌ دەست خستووە. ئەم سیاسەتەی بەگوێرەی تایبەتی و خاسیەتەكانی هەرێمەكان بەكارهێناوە و ئەنجامی سەركەوتووی بەدەستهێناوە، چونكە ئەم كارەی بە تەواوی وردەكارییەكانیەوە لە پراكتیكی خۆیەوە فێر بووە. فێربوو كە چۆن هێزە هەرێمییەكان رەزامەند بكات و چۆن رایانكێشێتە لای خۆی. ئەمەش نەك بە فشار و گوشار و سەركوتكردن، به‌ڵكو بە نیشاندانێكی ساخته‌ی تێگەیشتن لێیان و خوێندنەوەی هەست و نەستیان، فێری رێڕەودان و بەڕێوەبردنیان بووە. ئینگلیزەكان دەڵێن: هەر كۆمەڵگایەك لاوازییەكیان هەر هەیە كە رەوتی پێبدرێ و بەڕێوەبرێ، لایەنێكی لاوازی هەیە كە كاریگەری بكرێتە سەر. لە راستیدا ئەمە هەڵسەنگاندێكی هەڵە نییە. بۆ مرۆڤ و تاك لەجێی خۆیدایە. بۆ كاریگەركردنە سەر تاك، بۆ رەوتدان بەتاك، دەبێ خاڵێكی لێ بەهەند وەربگیرێ كە كاریگەری بكرێتە سەر و بەڕێوە ببرێ. لەهەمانكاتدا لە سیاسەتیشدا هەر بە هەمان شێوەیە. هونەری بەڕێوەبردنی كارەكانی تاك و كۆمەڵگایە بەناسین و تێگەیشتن لێیان له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ بەڕێوەبردنیان. هەڵبەتە پراگماتیزمی سیاسەتی بۆرجوا كاریگەری هەبووە و هەیە لە سیاسەتی ئینگلیزدا. بێ گومان پراگماتیكن. بەرژەوەندییان لە چی دا هەبێ، پێی هەڵدەستن. دەشێ بگوترێ سیاسەتی ئینگلیز سیاسەتێكی پراگماتیكە، بێ بارە و لەكات و شوێنی پێویستدا دەگۆڕێ. هەڵبەتە بەگوێرەی خۆی سیاسەت دەكات، بێگومان دەبێ لایەنگرانی ئازادی، لایەنگرانی دیموكراسی و شۆڕشگێڕانیش بەگوێرەی رەوشی هەنووكەیی بە توێژینەوەی راست و بەجێ پۆلێتیكا بەرهەم بێنن. بەتێگەیشتن لە كەس و كەسایەتی دەتوانن پۆلێتیكا بەرهەم بێنن و بەڕێوەیان ببەن. بەڵام لەهەمانكاتدا ناشێ دەست لە پرەنسیپەكانیان بەردەن. لە راستیدا كاپیتالیستەكانیش ناتوانن واز لە پرەنسیپەكانیان بهێنن. بەگوێرەی پرەنسیپەكانیانی خۆیان رەوت دەدەنە كۆمەڵگا و مرۆڤ. سۆسیالیستەكان و دیموكراتەكان و لایەنگرانی ئازادی چاویان لە سیاسەتێكە كە كۆمەڵگاكان و مرۆڤان لە یەك كۆدەكاتەوە و دەیانكاتە هێز. دەبێ پەسندی بكەین كە ئینگلیزەكان لەم بوارەدا زیاتر وەك ماسین بەدەست گرتنیان زەحمەتە و خاوەنی بەهرە و ئەزموونێكی گەورە و فراوانن. لەبەر ئەوەش دەبێ لەبەرامبەر ئینگلیزەكاندا زۆر پۆلێتیك بی و وەك دەڵێن"دەبێ پێ بە تەختەی تەڕدا نەنێی" ئەمانە هەر لە خۆوە ئەو ئەزموون و موتاڵایەیان بەدەست نەخستووە. وەكو باسمان كرد بە پراكتیك فێربوون. هەموو كون و قوژبنێكی دنیا گەڕاون، چوونەتە هەر كوێیەك بەرەو رووی كۆمەڵ و كۆمەڵگای جۆراوجۆر بوونەتەوە، لە هەموو شوێنێك رووبەڕووی كێشە و تەنگ و چەڵەمە بوونەتەوە و بەچارەسەركردنیانەوە سەرقاڵ بوون. بەهرە و هۆشمەندی و وریاییان بەدەستخستووە. هەروەها ئینگلیزەكان پسپۆڕن لە چارەسەركردنی كێشەكاندا، هێندەی ئەمەش لەبواری نانەوەی گێرە و كێشەشدا پسپۆڕن.

ئینگلیزەكان لە دەركەوتنی هەر كێشەیەكدا وەك "ژووری عەمەلیات" كار دەكەن. بە زەڕەبین دەكەونە دووی كێشەكان و تا دوا وردەكاری لێی دەتوێژنەوە و بەپێی خواست و ویستی خۆیان چارەسەری دەكەن یان رەوتی پێدەدەن. بێ گومان دەستنیشانكردنی خاڵەكانی قەیرانەكان و كێشەكان و هێنانیان بەرەو ئەو هێڵ و پێگەیەی كە دەخوازن، زۆر زۆر گرنگە، سیاسەتیش بریتییە لەمە. هەروەها دیبلۆماسیش هونەری بەڕێوەبردنی رووداو و دیاردە و قەیران و كێشەكانه‌. گەر بە راست و دروستی بەڕێوەی ببەی، ئەنجامەكەی بە بەرژەوەندی خۆدی خۆتدا دەشكێتەوە. بەپێچەوانەوە، كێشەكان بەرەو رووت دەبنەوەو تەنانەت رووبەڕووی رووخانیشت دەكاتەوە.

ئینگلیزەكان ئەم ئەزموونە سیاسیانەی خۆیان بە شێوەیەكی بەكاریگەر ل رۆژهەڵاتی ناویندا بەكاربردووە و كاریگەری ئەم سیاسەتەیان لە گۆڕەپانی ناوچەكەدا زۆر بەكاریگەرە. لەمێژووشدا دیارە كەوا ئینگلیزەكان بە سیاسەتەكانی "Lawrence"كاریگەری ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییەكانیان لە رۆژهەڵاتی ناویندا شكاندووە. بەتایبەتی بە تێگەیشتن لە جیهانی عەرەبی و رێكخستنیاندا "Lawrence" نموونەیەكی زۆر گرنگە. "Lawrence" بەم ئەندازەیە بەنێو كۆمەڵگای عەرەبیدا رۆچووە، لەبواری بەڕێوەبردنیاندا بە ئاستێكی وەها گەیشتووە كە ناوی "Lawrence"ی عەرەبی یان لێ ناوە. تەنانەت عەرەبەكانیش وەك عەرەبێك لێیان روانیوە و وەك دۆستی خۆیانیان بینیوە. چۆن و بە چ رەنگێ ئینگلیزێك دێت و لە رۆژهەڵاتی ناویندا دەبێ بە دۆستی عەرەب؟ دەشێ شتێكی وەها دەست بدات؟

 وەك دەزانرێ میللیگەری لەو سەردەمەدا مەیلی بەرزبوونەوەی رەوتی ئایدیۆلۆژی و سیاسی بووە، چەمكی دەوڵەت نەتەوە كاریگەری لە هەموو شتێ كردووە. عەرەبەكانیش بە پۆلێتیكای ئینگلیز و بە هەوڵ و تەقەلاكانی "Lawrence" بەرەو چەمكی دەوڵەت نەتەوەی میللیگەرل چوون. ئینگلیزەكان میللیگەرایی و چەمكی دەوڵەت نەتەوەیان وروژاند و بوونەتە هۆكاری جیاكردنەوەی عەرەب لە عوسمانییەكان. ئەمەش لەسەر بناخەی پێویستی بەرژەوەندییەكانی ئینگلیزەكان كراوە نەك شتێكی دیكە، لە ئەنجامی ئەمەشدا عوسمانییەكان لە رۆژهەڵاتی ناویندا وەدەرنراوە و لەو لاشەوە حاكمییەتی ئینگلیز بەسەر چەندین وڵاتی عەرەبیدا سەپێنراوە. پێگەی ئەوڕۆكەی ئینگلیز و تەنانەت رەوشی هەنووكەیی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناویندا بۆ سیاسەتەكەی "Lawrence" دەگەڕێتەوە. هەردووكیشیان لەسەر رێڕەوی هەمان سیاسەتی "Lawrence" بەڕێوە دەچن. ئاكام و ئەنجامەكانی سیاسەتی "Lawrence" لەو سەردەمەدا ئێستاكە لەسەر پێیان رادەگرێ لەناوچەكەدا.

ئەوڕۆ كورد – تورك – فارس و عەرەب رووبەڕووی یەك كراونەتەوە، عەرەب و فارس، شیعە و سوننە لەنێو شەڕ و پێكداداندان، چەندین عەشیرەت و خێڵا و هۆز و تایەفەی عەرەبی له‌گه‌ڵ یەكدا ناكۆكن و لەنێو شەڕی یەكدیدان، كێشەی ئیسرائیل و فەڵەستین كێشەی شەڕێكی بەردەوامە. تەواوی ئەمانە دواكەوتنی رۆژهەڵاتی ناوین لەلایەك، یەكدی نەهێشتن و بەشەڕدان و لەنێوبردنی یەك بە ئەویتری له‌گه‌ڵ خۆیدا هێناوە. ئەو سیاسەتەی كە سەرجەم گەلان، كۆمەڵگاكان و وڵاتان هێندە بێ هێز دەخات مەگەر تەنها فیتی ئینگلیز بێت. مەگەر تەنها بە پەیڕەوكردنی وردەكاری هەرە بچووكی سیاسەتی پەرتكە و زاڵبەی ئینگلیز ئەنجام بدرێ. سیاسەتی ئینگلیز كە بەم ئەندازەیە بێ پەروایانە گەلان رووبەڕووی یەك دەكاتەوە و وەڕس نابێ. ئێمە بێ چارەسەری كێشەی كورد وەك سزایەكی خواوەندەكانی خراپەكاری هەڵدەسەنگێنین كە بەسەر رۆژهەڵاتی ناویندا سەپاندوویانە. ئەم دۆخە نەك بە تەنها بۆ كورد، بەڵكو تەواوی گەلانی دیكەی رۆژهەڵاتی ناوینە و كێشەكانیشیان دەگرێتەوە. وەك بڵێی خوداوەندێك سزایەكی دابێتە رۆژهەڵاتی ناوین و گەلانی رۆژهەڵاتی ناوینیش ئەم سزایەیان بە شەڕ و لێكدان و پێكدادان و یەكتر خواردن بەجێ دەگەیەنن. ئەم سزایەش سزای ئینگلیزەكانە. بۆچی ؟ ئینگلیزەكان دوای ئەوانیش ئەمریكییەكان، لەپێناو باڵادەستیبوون و بەڕێوەبردنی رۆژهەڵاتی ناوین، ئەم سیاسەتە پەیڕەو دەكەن. چونكە هاوسەنگاییەكانی دنیا لەم ناوچەیەدایە و دەشبێ هەر لێرەوە دەست بە بونیادنانی هاوسەنگییەكان بكرێ. نابێ فارس و تورك و كورد حاكم بن. دەبێ ئەمانە بەردەوام یەكتر بخۆن و ئینگلیز و ئەمریكا بەسەریاندا فەرمانڕەوا بن. تەنانەت دەبێ ببنە ئامرازی چارەسەر بوونی شەڕ و ناكۆكییەكان. هۆكار و سەرچاوەی گەیشتنی رۆژهەڵاتی ناوین بەم رەوشە، سیاسەتی ئینگلیزە، سیاسەتی ئەمریكایە. سیاسەتی بۆ باڵادەستبوونی باڵادەستە مۆدێرنەكانە بەسەر رۆژهەڵاتی ناویندا. هیچ جوگرافیایەكی دیكە نییە كە هێندە شەڕ، ناكۆكی، كوشت و بڕی تێدابێ و ئیرادەی گەلانی تێدا شكێنرابێ و لە ناسنامەكانیان كرابن. بە شەڕیان بدە و پاشان ئاشتیان بكەرەوە. وەك دەزانرێ دەوڵەتی تورك لە كوردستاندا عەشیرەتەكان بەشەڕ دەدا، لەهێزیان دەخات. لەسەروبەندی شەڕەكانیاندا دەكەوێتە ناوبەینیان و ئاشتیان دەكاتەوە و بەكاریان دێنێ. تەنانەت لەماوەی شەڕی ئەوانەدا تەواوی توانستە ماددییەكانیان بەتاڵان دەبا. سیاسەتی ئینگلتەراش هەر بەو شێوەیەیە. بڕێ هاوكاری؛ جارێك بەمیان و جارێك بەوی دیكەیان، رۆژێك لایەنگری ئەمیان و رۆژێك ئەوی دیكەیان، بەم شێوەیەش لەلایەك دەبێتە بەڕێوەبەری شەڕ و ناكۆكییەكان و ئاشتكەرەوە و رێكخەری هەموو ئەوانە. لە هەمووشیان خراپتر چاندنی تۆوی شەڕ و ناخۆشی تازەیە. سیاسەتی ئینگلیز بریتییە لەمە. هەروەها دەڵێن نەخشەی رۆژهەڵاتی ناوین كراوە بە چەندین خشتە. لە ئاكامی ئەم خشتە كردنانەدا، لە ئەنجامی بێ بیركردنەوە لە واقیعییەتێكی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری، بێ بیركردنەوە لە هیچ واقیعییەتێكی پێداویستییەكانی گەلان، سەدان ساڵە رۆژهەڵاتی ناوینی كردۆتە مەیدانی شەڕ و جەنگ. وایانكردووە كە گەلانی ناوچەكە نەتوانن لە رووی یەكتری بڕوانن. بێ متمانە بێ باوەڕ، بەیەك دراوسێ بەچاوێكی دوور لە متمانە و باوەڕییەوە بە چاوێكی گومانەوە لە دراوسێكانی دەڕوانێ. بكەرانی ئەمانە كێن ؟ّ! بێگومان هێزە دەرەكییەكانن، هێزە ئیمپریالیستەكانن، ئەمانە تێكڕا گەمەی ئینگلیزەكانن. گەمەی سەركەوتوون. ئەم سەركەوتنە سەركەوتنی سیاسەتی ئینگلیزە.

 ئەمڕۆ لە رۆژهەڵاتی ناویندا سیاسەتی ئینگلیز دەسته‌ڕۆیە. بۆ نموونە وەك لە دەست تێوەردانەكەی ئێراقدا بینرا، هەرێمی باشووری ئێراق، ئەو هەرێمە بوو كە زۆر زووتر هێزە داگیركارەكان تێدا حاكم بوون، كە ئەویش هێزەكانی ئینگلیز بوو. ئینگلیزەكان زیاتر لەنزیكەوە پەیوەندی له‌گه‌ڵ ئێراقییەكاندا دەبەستن. باڵادەستبوونیان تەنها بە رێبازی قەبا ناكەن. بەتایبەتی بەو رێبازە جۆراوجۆرانەی كە لە به‌رامبه‌ر كۆمەڵگا هەرێمییەكاندا پەیڕەوی دەكەن، زەمینە خۆش دەكەن. بەشێواز و رێبازی جۆراوجۆر و تێكچڕ، بە ئاسانی كۆمەڵگاكان و مرۆڤ بەڕێوەدەبەن. ئینگلیزەكان شەربەت لە چوار دەوری ژەهر دەدەن و دەرخواردی گەلانی دەدەن. ئەمەش هۆكارێكی سەرەكی بە ئەندازەیەك ئارامی و تەبایی هەندێك لەهەرێمەكانی ئێراقە. ئەمریكا خاوەنی ئەم توانایە نییە، زۆر قەبان، وادەزانن تەنها بە هێزی سەربازی و ئابووری دەتوانن ئەم كارە بەسەر بخەن. لە راستیدا ئەمریكا لە بەكارهێنانی هۆڵیۆد و كولتووری مۆسیقا و بەكاریگەربوون لەم بوارەدا زیاتر هیچ هێزێكی دیكەی نییە. هەوڵدەدات ئەم ئێنسترۆمەنتاڵانە كاریگەری خۆی بچەسپێنێ. ئەمڕۆ ئەمریكا لایەنی هەرە بە ئاوانتاژی باڵابوونی لە جیهاندا تەنها بەهێزی بڵاوكردنەوە و باڵاكردنی فیلم و زنجیرە فیلمەكانی هۆڵیۆد و كولتووری مۆسیقا فەراهەم دەكات. هەوڵ دەدات لەسەر ئەم بنەمایە بەردەوامی باڵادەستی خۆی بەسەر كۆمەڵگا جیاجیاكاندا بچەسپێنێ و دەتوانین ئاماژە بەوەش بدەین كە ئەمریكا لە ئینگلتەرا زیاتر برەو بە ژیان و كولتووری قۆناخی پۆست مۆدێرنی كاپیتالیزم و فەراهەمكردنی رێبازەكانی ژیانی دەدا.

لە راستیدا سیاسەتی باڵا لە كوردستانیش و لە توركیاشدا سیاسەتی ئینگلیزە. حەسابی زۆر جدی و گەندەڵیان لەسەر كورد هەیە. لەبەر ئەوەی كورد پشتی رۆژهەڵاتی ناوینە و لەپاش جەنگی جیهانی یەكەم كراوە بە چوار پارچەوە، لە دۆخی ئێستادا و لە روانگەی ئینگلتەراوە وەك ئامرازێكی ئامادەی بەكارهێنانە لەدەستیاندا. بەهۆی ئەوەی كە وەك گەل و وڵات دراوسێی گەلانی تورك، عەرەب، فارس و ئازەرین و پێكەوە دەژین، ئینگلیزەكان هەوڵ دەدەن ئەم پێكهاتە دابەشكراوەی كورد لە تەمبێ كردن و تەربییەكردنی هێزە سیاسییەكانی گەلانی دیكەدا بەكاربهێنێت. لەلایەك بە دابەشكردنی كوردان دەرفەتی باشتری بەڕێوەبردنی وەدەستدەكەوێ، لەلایەكی دیكەوە بە بەشەڕدانی كورد له‌گه‌ڵ ئەم گەلانەدا دەرفەتی بە ئاسانی بەڕێوەبردنی هەردوو لای دەست دەكەوێ. بناخەبەندی نیشتەجێیی كوردان و هێز و توانستی شەڕكەرانەیی كورد توانستی بەئاسانی پیڕەوكردنی سیاسەتی بەكاریگەریان پێدەبەخشێ. سیاسەتی بەكارهێنانی عەرەب لە لاواز كردنی عوسمانییەكاندا، هەمان ئەم سیاسەتەش بە بەكارهێنانی كورد لە بێ هێزكردنی وڵاتانی هەرێمەكەدا بەكاریبردووە. رێبەر ئاپۆ بەردەوام باس لە سیاسەتی ئینگلیز لەسەر كورد دەكات. دواجاریش باسی لەخواستی دامەزراندنی دەوڵەتۆچكەیەك لە باشووری كوردستاندا دەكات. بناخەی سەرەكی ئەم سیاسەتە كۆسپكردنی چارەسەری ماییندەیی كێشەی كوردە. كە لەهەمانكاتدا ئامانجی گەلەكۆمەی نێو دەوڵەتی لەبەرامبەر رێبەری گەلی كورد و بزووتنەوەی ئازادی كورد، هەر لەم چوارچێوەیەدا بوو. ئامانجی بزووتنەوەی ئازادی كورد چارەسەركردنی كێشەی كوردە، لەسەر بنچینەی برایەتی گەلان و لەچوارچێوەی سنووری دەوڵەتانی هەرێمدا و دیموكراتیزەبوونی رۆژهەڵاتی ناوینه‌ لەسەر بناخەی چارەسەری دیموكراتیانەی كێشەی كوردە. كاتێ كێشەی كورد لەسەر بنەمای دیموكراتی بە چارەسەری گەیشت، ئەوجا زەمینەی بەشەڕدانی گەلانی هەرێمەكەش نامێنێ. لە هەمانكاتدا دێتە واتای لەنێوبردنی زەمینەی بەدارودەستەبوونی كورد – تورك – عەرەب و فارسەكان. لە زەمینەی فەراهەمبوونی نەمانی بەدارودەستەبوون و لە زەمینەی بەرەو پێشەوەچوونی دیموكراسی لە رۆژهەڵاتی ناویندا، بەردەوامی هەبوونی باڵادەستی هێزە دەرەكییەكان لەناوچەكەدا ئاستەم دەبێ. رۆژهەڵاتی ناوین كە لەسەر بناخەی برایەتی گەلان دیموكراتیزەببێ، گەلان تێیدا دەبنە خاوەن هێز. له‌گه‌ڵ راستینەیەكی بەو شێوەیەی گەلدا، لەجیاتی پەیوەندی باڵادەستبوون، پەیوەندی یەكسان و دوولایەنە و سوودمەند بوونی دەبێ. ئەمەش دێتە واتای كۆتایهاتنی دەسەڵاتی باڵادەستانی سەدان ساڵەی ناوچەكە. هێزە باڵادەستەكانی جیهان ئەمریكا و ئینگلتەرا هەڵكەوتەیەكی وەها سیاسی لە جوگرافیایەكدا كە هاوسەنگییەكانی جیهانی لەسەر بەندە، لەبەرژەوەندی خۆیاندا نابینن.

لەكاتێكدا كە بزووتنەوەی كورد، پێشنیاری ماقوڵی لەمەڕ چارەسەری كێشەی كورد لە هەر پارچەیەكدا پێشكەشكردووە، لە جیاتی پشتگیریكردنی ئەم پێشنیارانە لەلایەن ئەو هێزانەوە، بە پێچەوانەوە هەتا لەدەستیان دێ كۆسپ و تەگەرە دەنێنەوە. بۆ نموونە چارەسەربوونی كێشەی كورد لە توركیا لەسەر بنچینەی پێشنیارەكانی بزووتنەوەی ئازادیدا تەنها رۆژێكی بەسە، بەڵام ئیرادەی چارەسەركردنی لە تەرەفی توركیاوە دەرناكەوێ. هۆكارێكی ئەمە هزری نكۆڵیكاری و شۆڤێنی توركیایە، بەڵام هۆكاری سەرەكی ئه‌وه‌یه‌: چارەسەر بوونی كێشەی كورد لەسەر بنەمای دیموكراتی لە توركیا ناكەوێتە چوارچێوەی بەرژوەندییەكانی سیاسەتی ئینگلیزەوە. لەبەر ئەوەش ئینگلیز هەڵدەستێ بە وروژاندن و هاندان و هاوكاریكردنی لایەنە نكۆڵیكار و شۆڤێنەكان و هیوا و ئومێدی لەنێو بردنی بزووتنەوەی ئازادی كوردیان پێدەدا. سەرەڕای هەموو تەنگاسی و زەحمەتی و فشارێكی لایەنە نكۆڵیكار و شۆڤێنەكان لەبەرامبەر بزووتنەوەی ئازادی كورد دا، كەچی ناتوانن سیاسەتێكی چارەنووسسازانە بدۆزنەوە، هۆكاری بنچینەیی ئەمەش ئەو هاندان و وروژاندنانەیە كە لەپشتیانە. بەم شێوەیەش نەك بەتەنها لە توركیا، لە ئێران و سوریاش كێشەی كورد دوچاری بێ چارەسەری هێشتنەوە دەكرێ. وەك دەبینین كێشەی كورد لە ئێراقیش بە تەواوی چارەسەر نەبووە. تاوەكو كێشەی كورد لە توركیا لەسەر بنەمای دیموكراتی چارەسەر نەبێ، دروستبوونی دەوڵەتۆچكەی باشووری كوردستان دەبێتە دەوڵەتێك كە بەردەوام له‌گه‌ڵ دەوروبەریدا لەنێو گرژی و ناكۆكیدایە. ئەمەش زیاتر لە هۆكارێك كە بۆ خاوەنەكانی ئەم دەوڵەتۆچكەیە دەگەڕێتەوە، هۆكارەكەی، ئەو سیاسەتەی ئینگلیزە كە هەڵوێستی نكۆڵیكردنی كوردان لەو وڵاتانەی وەك تورك – فارس و عەرەب كە هێشتا كێشەی كورد تێیدا بێ چارەسەری هێڵراوەتەوە، رووبەڕووی كوردی میللیگەری دەوڵەتۆچكە دەگرێتەوە. ئەمەش هۆكارێكی گەورە و بەرچاوە كە دەوڵەتی كورد لە باشوور بەردەوام له‌گه‌ڵ دەوروبەریدا لەنێو ناكۆكیدا بن.

 كورد لەسیاسەتی ئینگلتەرادا؛ بریتییە لە بونیادنانی دەوڵەتۆچكەیەك بۆ باشووی كوردستان و بێ چارەسەر هێشتنەوەی كێشەی كورد لە پارچەكانی دیكەدا. یەكێك لە ئامانجەكانی بونیادنانی ئەم دەوڵەتۆچكەیەش لەسەر بنەمای لەنێوبردنی بزووتنەوەی ئازادی كوردە لە توركیا، داننانی توركیایە بەم دەوڵەتۆچكەیەدا. بەم شێوەیەش لەلایەن ئێران و سوریاشەوە دانی پێدا دەنرێ و پەسند دەكرێ. بەمەش لەلایەك دەوڵەتێك بۆ كورد لە رۆژهەڵاتی ناوین دادەمەزرێنن كە دەبێتە داری دەستیان و لەلایەكی دیكەشەوە بەهۆی ترسی تەشەنەسەندنی كێشەكانی كورد لەنێو خودی ئەو وڵاتانەدا سەرەداویان دەكەوێتە دەستی سیاسەتی ئینگلتەراوە.

 وەك دەبینرێ لێرەدا هەڵوێستێكی سیاسی پەیڕەو دەكرێ كە نە لەبەرژەوەندی كورد دایە و نە لە بەرژەوەندی گەلانی ناوچەكەدایە. لەم سیاسەتەدا گەلی كورد و گەلانی هەرێمەكە زەرەر دەكەن و تەنها و تەنها ئینگلیزەكان قازانج دەكەن. لێرەدا بەهری نەتەوەپەرستی و دنیای تەسك و تەنگییانەوە ژیانی ئازادی و دیموكراتیانەی سەرجەم كوردان دەكەنە قوربانی دەوڵەتۆچكەیەك. وڵاتانی هەرێمەكەش دوورەپەرێزن لە پێدانی مافە دیموكراتییە بنچینەییەكانی كورد و لەپێناو بێ هێزكردنیان رووبەڕووی شەڕێكی بەردەوامیان دەكەنەوە، بەمەش زیان بە خۆیان و بە برایەتی كوردان دەگەیەنن كە هەبوونی برایەتی كورد كانگای هێزە بۆ هەموو لایەك. ئەمەش كرۆكی سیاسەتی ئینگلیزە.

لە راستیدا مستەفا كەمال لە بیستەكانی سەدەی رابردوودا لە ئاستێكی دیاریكراودا پەیوەندی له‌گه‌ڵ كوردەكان دەبەستێ و دەیهەوێ لەم سیاسەتەی ئینگلتەرا رزگاری ببێ، بەڵام پاش ماوەیەك موستەفا كەمالیش و كوردیش لەجیاتی وەرگرتنی هەڵوێستی پووچەڵكردنەوەی گەمە و سیاسەتەكانی ئینگلیز بەپێچەوانەوە هەر یەكەیان دەبنە یاریكەر و پارچەیەك لەو سیاسەتە. رێبەری گەلی كورد وەها گوزارە لەم روداوە دەكات"موستەفا كەمال تا بیستەكانی سەدەی رابردوو توانی خۆی لە دەرەوی سیاسەتەكانی ئینگلیزدا بهێڵێتەوە و دوورەپەرێز بێ، بەڵام پاش بیستەكان دەكەوێتە نێو تۆڕی ئەو سیاسەتەوە، ئەنجامی ئەم سیاسەتەش زیانی بە كورد و توركیش گەیاندووە و هەر دوو لاش هەموو شتێكیان لەدەست داوە".

 سیاسەتی ئینگلیز تاوەكو ئێستاكە بە ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتۆچكەیەك لە باشووری كوردستان، بەڵام توركیا كە ناوەندی كێشەكانی كوردە، بە سیاسەتەكانی خۆی كۆسپە لەبەردەم ئەم ویستەی ئینگلیزدا. ئینگلیز بە هاوكاریكردنی توركیا لە هەڵمەتی لەنێوبردنی "پ.ك.ك"دا دەیهەوێ توركیا بكاتە داردەستی سیاسەتی ئەمریكا و ئینگلتەرا و ئیسرائیل لە هەرێمەكەدا. هەرچەندە دەوڵەتۆچكەیەك دابمەزرێنێ لە باشووردا، بەڵام كێشەی كورد لەتوركیادا بێ چارەسەری دەهێڵێتەوە و ئەمەش دێتە واتای بێ چارەسەری هێشتنەوەی هەمان كێشەی كورد لە باشووریشدا. بە كورتی و بە كوردی، لە سیاسەتی ئینگلیزدا سیاسەتێك بوونی نییە كە كێشەی كورد چارەسەر بكات. لە شوێنێكدا كە هاوسەنگییەكانی دنیای لەسەر بەندە، نایهەوێ سەرەداویەكان لەدەست بدات. راستتر؛ گۆڕانی هزر لە سیاسەتی ئینگلیز دا نییە. لە جیاتی هزر و بژارەیەكی وەك با كێشەی كورد چارەسەر ببێ و لەسەر ئەم بنەمایەش رۆژهەڵاتی ناوین دیموكراتیزە ببێ و ئارامی و تەبایی و ئاسایش تەواوی هەرێمە بگرێتەوە، هزر و بژارەی بەكارهێنانی هێزی سەربازی و ئابووری لەپێناو باڵادار بوون بەسەر هەرێمەكەدا و هێنانی ئارامی ئاسایش لەسەر بناخەی بێدەنگ كردن و كپكردن بەهەند وەردەگرێ.

 سیاسەتی ئینگلیز بە مێنتالێتای تێكۆشانی دوا سەدەكانی لە جیهاندا شێوەی گرتووە. ئەمەش لە راستینەی ئێستاكەی هەرێمەكەشدا هیچ سوود و قازانجێكی بۆ كورد و گەلانی هەرێمەكە نەبووە و نابێ. ئاشكرایە كە گەلانی هەرێمەكە دەبێ بە تێكۆشانی ئازادی و دیموكراتی گەلان بە هزرێكی سیاسی كە بەندبێ بە برایەتی گەلانەوە هەل و دەرفەتی پوچەڵكردن و بێ كاریگەركردنی سیاسەتی ئینگلیز و دارودەستە هەرێمییەكانی بڕەخسێنێ و ئەم بەرپرسیارێتییە لە ئەستۆی خۆیان بگرن. بە فەراهەم بوونی ئەمانە سیاسەتی ئینگلیز و ئەمریكا ناچاری گۆڕان دەبێ لەسەر بناخەی چارەسەربوونی كێشەی كورد ئارامی و ئاسایش و تەبایی روو لە رۆژهەڵاتی ناوین دەكات و ئاكتۆرە سیاسیەكانی وڵاتانی هەرێمەكەش لەجیاتی سیاسەتی نكۆڵیكاری كە بێ هێزبوونی خۆیانیانی لێوە دەركەوتووە، هزر و پەیڕەوكارییەك بەهەند وەردەگرن كە لە چارەسەری دیموكراتییانەوە بەهێزبوونی راستەقینەی لێوە وەدەستدەخەن. مەگەر تەنها بەو رەنگە سیاسەتی كلاسیكی ئینگلیز و خراپەكارییەكانی رۆژهەڵاتی ناوین دەرباز ببن.

ئیسلامییەت پێویستی بە نوێبوونەوەیەكی گەوهەرییانە هەیە نەك بە سیاسیبوون

ئیسلامی سیاسی گەوهەری كۆمیناڵی دادپەروەری و یەكسانی و هاوبەشی كۆمەڵایەتی ئیسلامی دەڕووخێنێ و كولتووری باڵادەستبوونی كاپیتالیزم لەنێو كۆمەڵگا ئیسلامەكاندا...

رێباز و رژێمی حەقیقەت

هەر گەڕانێك بەدوای حەقیقەتدا لەگەوهەردا گەڕانە بەدوای كۆمەڵایەتیبوونیشدا. چونكە ژیان لەسەر زەمینەیەكی كۆمەڵایەتی پێشدەكەوێت، باس لەو ژیانە ناكەین كە لەچوارچێوەی تاكدا بەڕێوە دەچێت. لەو رووەوە لێگەڕانەكەی كە هەر لەسەردەمی...

بێ‌ ئازادكردنی رێبەر ئاپۆ، سیاسەتی گۆشەگیری كۆتایی نایەت

ئەنجامدانی هەندێ دیداری وەخت و ناوەخت بەم واتایە نیە كە 17 ساڵە سیاسەتی گۆشەگیری قورس جێبەجێ نەكراوە...

2017 © Partiya Karkerên Kurdistan (PKK)
[email protected]