22.11.2017

هونەر پەرە بە ژیانی دیموكراتییانەی كۆمەڵگا دەدات

ناكرێ بەها و نرخە كەلتووری و هونەرییەكانمان بكەینە قوربانی مەرامی خۆنیشاندانی هەندێ كەس لە تەلەفزیۆنەكاندا و مەرامی پارە قازانجكردنی هەندێكی دیكە. هەندێ هۆكار و ئاكار هەن كە...

 

 

 

ن: جیهان ئەرەن

بەرهەمە هونەرییەكان جوانترین نرخە كولتوورییەكانی كۆمەڵگان. هەر بوارێك كه‌ پەرە بە هەبوونی ژیانی كۆمەڵایەتیانە بدات تایبەتمەندی و خاسیەتی تایبەت بە خۆی هەیە، ئابووری بەر لە هەموو شتێك پێداویستییە بایۆلۆژییەكان دابین دەكات. حقوق هەوڵی فەراهەمكردنی رێكوپێكی ژیانی كۆمەڵایەتی دەدات. پەروەردە زانیاری و ئەزموونی پێویست بۆ ژیان نەوە بە نەوە بە نەوەكانی دەگەیەنێ. تەندروستی لە پێناو ژیانێكی تەندروست دا هەوڵی وەرگرتنی تەكبیری پێویست دەدات. هەروەها هونەریش سەرقاڵی جوانتركردنی ژیانی كۆمەڵایەتییە. كاری هونەر وه‌ده‌رخستن و گەڕانە بە دوای جوانی دا، لەسەر بناخە دیموكراتییەكان كۆمەڵگا بە هەڵسوكەوت و پەیوەندی جوانتر دەگەیەنێت و شێوەی پێدەدات.

كاتێ جوانی هونەری دەبێتە مژار، جوانی دەبێتە پرسێكی سەرەكی و گفتوگۆی مەبەست لە جوانی دەست پێدەكات. چونكە هەر كۆمەڵگایەك هەر ئایدیۆلۆژییەك بەلای خۆیەوە دەتوانێ دەستەواژەی جوانی بۆ شتێك بەكاربەرێ بە شتێكی دیكەش بڵێ ناشرین، ئەم مژارە یەكێكە لە كێشە سەرەكییەكانی فەلسەفەش. لە فەلسەفەدا بەم بوارە دەگوترێ ئیستاتیكا. كە دەگوترێ هەر كۆمەڵگایەك و هەر سیستەمێكی فكری بەگوێرەی خۆی چەمكێكی "جوانی" هەیە، بەو واتایە نایەت كە هەر فەردێك بە گوێرەی خۆی بڵێ من بەمە دەڵێم جوانە یان بە پێچەوانەوە. چونكە ئەوەی وەدوی جوانییەوەیە مرۆڤە و لەبەر ئەوەش ئەم مژارە مژارێك نییە هێندەی مرۆڤ نەتوانێ سەری لێدەربكات تێكچڕژاو بێت. بۆ نموونە لە مژاری دەنگی خۆشی مرۆڤ كەم تا زۆر دەشێ هەموو كەسێك خاوەن فكرێكی هاوبەش بێت و لەمژاری باش بەكارهێنانی ئامرازە مۆزیكییەكانیشدا كەم تا زۆر دیارە كێ خۆشتر و باشتر بەكاری دێنێت.

پێوانەیەكی دیكەش كە لە مژاری جوانیدا بەلانی كەم هاوبەشییەك دەڕەخسێنێ، شێوازی ژیانی مرۆڤە. مرۆڤ مەگەر تەنها بە كۆمەڵایەتیبوونی دەتوانێ بژی. گەر سەرنج بدرێ هەموو بوارەكانی بەرهەمهێنان بۆ دابین كردنی پێداویستییەكانی ژیانی كۆمەڵایەتی پێكهێنراون. گەر هەر بەرهەمێكی مرۆڤ ژیانی كۆمەڵایەتی بەهێزتر بكات، جوانە. چونكە هەر چالاكییەكی مرۆڤ پێویستییەكی ژیانی كۆمەڵایەتییە. بۆ ئەوەش لەبەر ئەوەی هونەریش لە گەوهەری "جوانی" خۆیدا ئەم پرەنسیپەی بەهەند وەرگرتووە هاوبەشی لە مژاری "جوانی"یشدا دەردەكەوێتە روو.

چۆن هەوا و ئاو و خاك پێویستن بۆ ژیانی رووەكەكان لەگەڵ ئەمانەشدا بەرهەمە ئابووری و هونەری و سیاسییەكان و هتد.. بۆ مرۆڤ پێویستی بناخەیین. چۆن هەر رووەكێكیش لەسەر بنجی خۆی دەڕوێتەوە سەرجەم بوار و لایەنی بەرهەمهێنانەكان و بەتایبەت بەرهەمهێنانی بەرهەمی هونەری مەرجە بەگوێرەی تایبەتمەندییە كۆمەڵایەتییەكانی مرۆڤ بێت. دار بەڕوو بە ئاوی سوێر گەورە نابێ، لە واتای هونەریشدا "جوانی" بە دووركەوتنەوە لە تایبەتمەندی ژیانی كۆمەڵایەتی بەدەست ناخرێ. رووەك بە گوێرەی تایبەتمەندی كیمییایی هەر خاكێك لەو پارچە خاكەدا  دەڕوێ یان ناڕوێ، لە قوتبەكاندا رووەك ناڕوێن، چیمەن لە بیاباندا ناژی، جوانی هونەرییش هەروەك ئەوەن و هەرچەند لایەنی گەردوونیانەی زیاتریش لە تایبەتمەندی كۆمەڵایەتییانە هەبێت بە گوێرەی خاك پێوانەی بۆ خۆی داناوە.

 ئەو قۆناخانەی كە ژیانی كۆمەڵایەتی دەیگوزەرێنێ لە رووی جوانی هونەرەوە كاریگەری بەرچاویان لەسەر ژیانی كۆمەڵایەتی دەبێت. هەر قۆناخێكی كۆمەڵایەتی لە كات و وەختی خۆیدا پێوانەی جوانی تایبەت بە خۆی ئافراندووە. كاتێ لە مێژووی هونەر بڕوانرێ دەبینرێ كە لە بەرهەمە هونەرییەكانی هەر چاخێكدا هەندێ مۆرك و سیمبۆڵ و رەنگ و شێوە و ئامراز هەن. لە چاخی كۆمیناڵیدا كە بە چاخی ژیانی كۆمەڵایەتی پەسندبووە، پەیكەری ژنان و وێنەی رووەك و گیانلەبەران بەرهەمی لە پێشینن، چونكە لەو چاخەدا ژن هێزی لەپێشینەی ژیانە، مرۆڤ بە گیانلەبەر و رووەك و بەرهەمەكانیان ژیانی خۆی دابین كردووە. دواتر بە لەڕێ لادانی ژیان لە شێوەی دەوڵەتی كۆیلەداردا پەیكەری زەبەلاح و زۆر گەورەی پیاو و وێنەی ترسێنەر و سەرسوڕهێنەری گیانەوەر و چەك و ئامرازە بەكارهێنراوەكان بەتەواوی بۆماوەی وێنای شەڕ و جەنگ دەنوێنن. لە چاخی فیۆداڵیدا ئوسلووبی هونەر تەرز و رێبازی ملكەچ بوون بۆ خوداوەند دەنوێنێ، هونەری هەرە جوان مزگەوت و پەرستگا و منارەكان بوو. ئەو كاروان سەرایانە بوو كە لەسەر رێگای حەج و بازرگانییەكاندا دروستكرابوون. لەبەر ئەوەی شتی هەرە جوان خوداوەند و پەرستیاری بوو، مرۆڤ و بوونەوەرەكانی دیكە لەچوارچێوەی شتە بچووكەكاندا وەدەست گیراون.

 خاڵێكی دیكەی گرنگ لە كاری خولقاندنی جوانی بە هونەر، هەست و بیروبۆچوونی هونەرمەندانە. بەرهەمی هونەر دەستكەوتی هونەرمەندانە، بەلای هونەرمەندێكەوە چی جوان بێت لە بەرهەمەكانی خۆیدا دەریدەخات. پێوانەكانی "جوانی" هونەرمەندیش روانگەی ئایدیۆلۆژی و بارودۆخی كۆمەڵایەتی كە تێیدا گەشەی كردووە دەستنیشانی دەكات. گەر جوانی بەرهەمی هونەری لەگەڵ پێوانەكانی كاراكتریستی جوانی گەل دا بگونجێ بەكاریگەر دەبێ، هەمیشەیی دەبێ و دەبێتە نرخێكی كولتووریی. نا ئەگەر گوزارەی بەرهەمەكەی بەگوێرەی تایبەتمەندییەكانی كۆمەڵگا نەبێت، ماوەیەك گوێی لێ رادەدرێ و تەماشای دەكرێ پاشان لەبیردەكرێ و وندەبێت. بۆ ئەوەش هێندەی بەرهەمی هونەری كە باسكێكی كاروبارە كولتوورییەكانە جوان و بەكاریگەرە، لەلایەكی دیكەشەوە هونەرمەند موخاتبی بێ واتایی و بێ ناوەڕۆكی و ناجوانییەكانی بەرهەمەكەیەتی. لەهەمانكاتدا گەر لەبواری جوانی هونەر لە كۆمەڵگایەكدا ناشرینی هەبێ بەرلە هەموو شتێك هونەرمەندان بەرپرسیار و موخاتبن. هونەر بۆ فەلسەفەی ژیانی گەل و لەنێو دیالێكتیكی ژیانی كۆمەڵایەتیدا چییە، هونەرمەند كێیە، ئامانجی هونەرمەند و هونەر چییە، وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە و بە پشت بەستن بە بەرهەمە هونەرییەكان و شێوازەكانی ژیانەوە هەڵسەنگاندنیی تێكڕایان پێویستییە. مژاری خولقاندنی هونەریی بۆ هەموو گەلێك و بۆ گەلی كوردیش زۆر گرنگە، لە هەموو چاخ و قۆناخێك زیاتر پێویستی بە هەڵسەنگاندنە.

 بەهەند وەرگرتنی لێكدانەوەی پێوانەكانی ژیانی كاپیتالیست گرنگییەكی گەورەی دەبێ لە هەڵسەنگاندنی مژاری جوانی هونەریدا، بۆ ئەوەش دەبێ سەرەتا لێكدانەوە لە بارەی پێوانەكانی ژیانی كاپیتالیس بكرێ لەمەڕ جوانی هونەردا. چونكە ئەمە رۆژگاری ئەمڕۆمانە، هەنوكە بۆ لێكدانەوە و تاووتوێكردنی ئەوانەی كە بەناوی جوانی هونەرەوە دەكرێ پێویست بە پاشماوە و شوێنەوار و گۆزە و دیزەیەكی كۆن و مێژوویی ناكات، تەنها شاشەكانی تەلەفزیۆن بەسن بۆ سەلماندنی هەموو شتێك. بۆ باشتر تێگەیشتن لە واتای ئەوەی كە مۆدێرنیزمی كاپیتالیستی بە دەستی هونەرمەندەكانی و بەناوی خولقێنەری و جوانی هونەرەوە پێشكەشی كۆمەڵگای دەكات، هەروەها چۆنایەتی خولقاندنی بەرهەمی هونەری و تایبەتمەندییە بنەڕەتییەكانی ئەم بەرهەمانە و ئەنجامەكانیان پێویست بە گوزارەكردن لە چەند خاڵێك دەكات.

 هونەر بە باوەڕی دەست پێدەكات، بەرهەمی هونەریانە لەو سەردەمانەدا كە مرۆڤایەتی بە تەواوی نەیتوانیوە بە دەنگی خۆی خۆی بەرهەمەكانی خۆی دەرببڕی وەك یەكەمین زمانی گفتوگۆ و لێك تێگەیشتن دەركەوتۆتە پێش. هونەر جۆرە بەرهەمی هەرە راستەوخۆیە لەنێو سەرجەم بەرهەمەكانی مرۆڤایەتیدا، هەرچەندە لێكدانەوەی وەك بەرهەمی چاولێكەری و تەقلیدی لەلایەن فەیلەسووفە یۆنانیەكانەوە وەك ئەفلاتۆن و ئاریستۆ كراوە بە بەر هونەردا و ماوەیەكی زۆر درێژ ئەمە وەك هەڵوێستێكی جێگیر و نەگۆڕ پەسند كراویش بێت، بەڵام لەنێو بەرهەمەكانی مرۆڤایەتیدا بەرهەمێك كە مرۆڤ بە ئەقڵ و هەست و سۆزی خۆی سرووشتی دووەم – جیهانی كەلتوور – ی لەسەر سرووشتی یەكەم زیاد كردووە، لەنێو سرووشتی دووەمیندا بەرهەمی هەرە بەپێز بەرهەمی هونەرییە. هۆكارێكی باڵابوونی چەمكی تەقلیدی دیتنی هونەر، نەبواردنی ئەم فكرەی یۆنانییەكانە لەلایەن هونەری رۆژئاواوە و خۆ سنووربەندكردنی بەمەوە و سەپاندنی ئەم فكرەیە بەسەر هەموو كەسێكدا.

خاسیەتێكی دیكەی زۆر گرنگ لە مژاری جوانی دەرەئەنجامی هونەر و بەرهەمی هونەریدا چاولێنەكردن یان تەقلید نەكردنە. ئەوەی كە بەم تەقلیدكرنە دەمانەوێ گوزارەی لێوە بكەین ئەوە نییە كە هونەرمەندێك لە كاتی پێشكەشكارییەكدا نواندن و چاولێكەرییەكی دەرەكییانەی بەدەرلە خۆی دەنوێنێ یاخود ئەنجامێكی لەو رەنگەی لێ وەدەردەكەوێ، هەر بەرهەمێكی هونەری لە ئاستێكی دیاردا دیاردەیەك رەنگی پێوە دەداتەوە. ئەمە مژارێكی فەلسەفەیە و گۆڕەپانێكی لێكدانەوە و تاووتوێكردنی تایبەت بەخۆی هەیە. ئەوەی كە لە هونەردا بە تەقلید رێگە بۆ ناشرینی و ناجوانی بەرهەم خۆش دەكات، چاولێكەری و لاساییكردنەوەی شێوە و تەرزی ستێلی هونەرمەندانی دیكەیە. لاسایكردنەوەی هونەرمەندێك لەلایەن كەسێكەوە كە بەخۆی بڵێ هونەرمەند، تەنها ئەو لاساییكردنەوە بەسە بۆ سەلماندنی پێچەوانەكەی، كەسێك كە بەخۆی بڵێ هونەرمەند دەبێ بە هەڵسوكەوتی خۆیی و سرووشتیانەوە بە هەست بە خۆكردن و تەواوی ئەو خاسیەت و تایبەتمەندیانەی هەبێت و زیاتر گەشەیان پێ بدات كە بۆ هونەر و بەرهەمی هونەری پێویستی بنەڕەتین. بۆ ئەوەی چاو لە هونەرمەندانی گەلانی دیكە نەكات پێویستە خودی ئەو كەسە متمانەی بە كەلتووری گەلەكەی و متمانەی بە كەسایەتی خۆی هەبێ و رەزامەند بێت. پێویستە خۆی بچوك نەبینێ، هونەر هەردەم پێویستی بە نوێخوازی و نوێكاری هەیە. بۆ ئەوەی لە ژێر ناوی نوێكاریدا لاسایی خەڵكانی تر نەكرێتەوە پێویستە ئەو كەسە شتە جوانەكانی نێو بەها و نرخە كەلتوورییەكانی گەلەكەی باش بناسێ و بەكاریان بهێنێ. گەر هەر كەسێك نایهەوێ لەژێر ناوی هونەرمەند دا لاسایی هەر جوانییەكی گەلەكەی بكاتەوە پێویستە لەخۆیدا گەشە بە تایبەتمەندییە هونەرمەندانەییەكان بدات.

 

ئەوەی كە هەرە زیاتر جوانی هونەر پیس دەكات بەخۆوەكردنی ناوی هونەرمەند و لاساییكردنەوەی خەڵكییە

 

ئەمڕۆ لە كوردستان بەتایبەتی لە باشووری كوردستان باڵادەستترین شت لەكاروبارە هونەرییەكاندا چاولێكەری و لاساییكردنەوەیە، ژمارەیەكی زۆر كەم لە هونەرمەندان هەوڵدەدەن تا بە كوردی و رۆژهەڵاتی ناوینی ببن. ئەمانەش بەهۆی پۆلیتاكای هەڵەی كەلتوور و هونەری حكومەتی هەرێمەوە لە دوا پلەدا دەمێننەوە. لاساییكردنەوە دەنگی خۆش و بەسۆزی هونەرمەندانمان وەك دەنگی قەلە رەش لێدەكات، مرۆڤ و بەها و نرخە پیرۆزەكانی گەلە بەهادارەكەمان ناشیرین دەكات و لە خشتە دەبات. شێوە ئاینی و كاپیتالیستییەكانی كەلتووری عەرەب و تورك بە كوردی پێشكەشی گەلەكەمان دەكرێت بەمەش بە زانین یان بە نەزانین لە خشتەبردنی كەلتووری پەیڕەو دەكرێت.

لە كوردستاندا بەهۆی ئەو قۆناخە نالەبارانەی كە گەلەكەمان پێیدا تێپەڕ دەبێت سەرجەم لق و بەشەكانی هونەر بەپێی پێویست هەل و دەرفەتی پێشكەوتن و گەشەكردنیان وەدەست نەكەوتووە. زیاترینی بەشی مۆزیك و بەڕادەیەك بەشی شانۆ دەبینرێ كەوا دەرفەتی پێشكەوتنی وەدەست خستووە. بواری وێژە و فەرهەنگیش بەتایبەت لایەنی شیعر هێندەی خۆژیاندن توانستی بینیوە. كەش و هەوا و پێشكەوتنە پۆزەتیفەكانی ئەم ساڵانەی دووایی لە كوردستاندا بواری زیاتر خۆ پێشخستنی هونەر بەتایبەتی مۆزیك و شانۆ رەخساند، بەڵام ئەم بوار و دەرفەتانە خزمەتی بە پێشكەوتنی مۆزیكی كورد و شانۆی كوردی لەسەر بنەمای نرخە كەلتوورییەكانی خۆی نەكردووە، بەڵكو زیاتر خزمەتی بە ناشیرینی و زەقكردنەوەی چاولێكەری و لاساییكردنەوەی هونەرمەندی ئەم وڵات و ئەو وڵات كردووە. لەلایەكی دیكەشەوە پەخشكردن و پێشكەشكردنی ئەم چاولێكەری و لاساییكردنەوەیەی كە لەژێر ناوی هونەرمەندی دا دەكرێ لەسەر شاشەی تەلەفزیۆنەكانی حكومەتدا خاڵێكی جیاواز و پڕە لە شك و گومان.

گەر بێتو لێكدانەوە و وتووێژ لەبارەی جوانی لەنێو هونەرە كوردییەكەی كوردستان بكرێ، دەستپێك دەبێ بەر لەم لاساییكردنەوە و تەقلیدكارییە بگیردرێ كە لە باشووری كوردستاندا دەكرێ. هەروەها بەم تەقلیدكارییانەوە، بەو هونەرە تەقلیدییەوە كە پێشكەشی دەكەن، لەسەر ئەو هونەرەی كە هەیانا گتفوگۆ لەسەر هونەر و ئیستاتیكایان ناكرێ، چونكە ئەوەی كە كردوویانە و دەیكەن لەلایەك نە هونەرە و نە بە تەواوی لە واتای كەلتووری كوردیشدا هونەری پێ دەگوترێ. لەم مژارەدا هەوڵ و تەقەلای هەر روناكبیر و هونەرمەندێكی هۆشمەندی كورد بۆ راوەستاندن و رێگە نەدان بە زیادبوونی ئەو هونەرە مەرجی سەرەكی نیشتمانپەروەری كەلتووری و روناكبیر و هونەرمەندبوونیانە. ئەم هەڵوێستە لەبەرامبەر ئەو رەوشە خراپ و ناهەموارەدا تەنها پەیوەندی بە لایەنی هونەر و كاری هونەریانەوە نییە. راستەوخۆ پەیوەندی بە ئایندەی كەلتوورەكەمانەوە هەیە.

 

ناكرێ بەها و نرخە كەلتووری و هونەرییەكانمان بكەینە قوربانی مەرامی خۆنیشاندانی هەندێ كەس لە تەلەفزیۆنەكاندا و مەرامی پارە قازانجكردنی هەندێكی دیكە. هەندێ هۆكار و ئاكار هەن كە ئەمە راستەوخۆ بە ئایندەی گەلەكەمانەوە پەیوەندیدار دەكات، گرنگ بینینی تێكڕای ئەمانەیە.

دەستە كوردێك هەبوون كە راستەوخۆ نۆكەرایەتی و خزمەتكاری داگیركەرانیان دەكرد، گەلەكەمان لە باشوور بەم جۆرە كەسانە دەڵێن جاش و لە باكووریش پێیان دەڵێن"كۆروجو". ئەمانە ئامرازەكانی گوشار و فشاری سەربازی و سیاسیەكانی دوژمنیان لە كوردستاندا بەناوی داگیركەرانەوە بەكاردەهێنا. ئەوەی دوژمنان بەسەر كوردیاندا دەسەپاند ئه‌وان پێكیانده‌هێنا، پێیان دەگوتین ئێوە كورد نین گەر دەتانەوە لەسەر خاكی خۆتان بژین ئەوا دەبێ ببنە عەرەب تورك فارس، گەر داكۆكی لە كوردایەتیتان بكەن حەقتان مردنە. جاشەكان پشتیوانیان لەمە دەكرد و ئێستاكەش هەن كە پشتیوانیانن. كوردبوون دێتە واتای كۆمەڵگابوونێكی جیاواز لە بواری كەلتووری سۆسیۆلۆژییەوە. واتا زانینی زمان، نرخی هونەری، مێژوو و ژیانی كەلتوورییانه‌ی خۆی و ژیانه‌ بە ژیاندنی ئەمانەوە. ئێمەی كورد گەر بە بەها و نرخە كەلتوورییەكانی خۆمانەوە نەژین بۆچی ئەو هەموو زوڵمەمان چەشت و دەیچێژین. دەشێ ئەو گوزارەیەی بەكاریبێنم بەڕادەیەك قورس بێت و تەشبیهات نەبێ، ئێستاكە لە كوردستاندا و لە بواری كەلتوور و هونەردا گەلێك جاش دەركەوتوون. تاكە جیاوازییەكی ئەمانە لەگەڵ جاشەكانی سەردەمی سەددام تەنها ئەوەیە لەلایەن داگیركەرانەوە خەڵەتێنراون و راستەوخۆ بە پارە كڕاون. جیاوازییەكی دیكەشیان بەهۆی ئەوەی لە بواری كەلتوور و هونەردا جاشایەتی دەكەن بۆماوەیەكی زۆر درێژخایەن دەبنە مایەی مەترسی زۆر گەورە. دەرەنجام جاشایەتی لە كوردستاندا لەسەر بنەمای نۆكەرایەتی خزمەت بە داگیركەران دەكات. رووناكبیر و هونەرمەندان باشتر دەزانن كەوا لەبواری كەلتوور و هونەردا گەورەترین زیان بە گەلەكەمان و گەورەترین سوود بە دوژمن لەسەر بنەمای خزمەتكردن بەدوژمنانی كورد دا دەدەكەوێ. بەتایبەتی هەندێ لەوانەی كە كوردانی باكوریشیان لەنێودان لە هەموو پارچەكاندا گەلی كورد كەلتووری كوردی بە تورك كرد، بە عەرەب كرد، بە فارس كرد و ئێستاكەش هەر بەردەوامە.

دەشێ گوزارەی "جاشەكانی بواری كەلتوور و هونەر" دڵی هەندێ كەس بئێشێنێ. لەبەر ئەوەش باشتر وایە كە هەندێكی دیكە لەسەری رابووەستین. باسمان لەوە كرد كە لاساییكردنەوە و تەقلیدكاری هونەر و هونەری هونەرمەند بەرەو ناشرینی و بەرەو خراپ بوونەوە دەبەن. ئەنجامدانی كاری هونەری بە چاو لە خەڵكی كردن و تەقلیدكردنەوە تەنها رێگا لەبەر بێ نرخ بوونی بەرهەمی هونەر ناكاتەوە، بەڵكو بەر لەهەموو شتێك دێتە واتای لەخشتەبردنی بەها و نرخە كەلتوورییەكانی خودی گەلەكەی خۆی، كەسایەتییەكان لە بەهاو نرخەكانی گەل دوور دەخاتەوە، بە دابڕینی لە رابردووی رێگە بۆ بێ رەگ و بێ بنەڕەتكردنی خۆش دەكات، بازرگانی بە بەها و نرخە كەلتوورییەكانەوە دەكات. هەر بۆ ئەوەشە كە تەقلید رێبازی هەرە ناشرینە لە هونەردا. لە بواری كۆمەڵایەتیدا بە دەرفەت و توانستی هونەر رێگە بۆ ئەنجامی هەرە مەترسیداردەكاتەوە. گەر پرسیار بكرێ و بگوترێ لە كوردستاندا چۆن تەقلیدكاری و چاولێكەرییەك، دەشێ باشترین و بەجێترین وەڵامی ئەم پرسیارە ئەوە بێت كە تەماشاكردنی تەلەفزیۆنەكانی باشووری كوردستان بێت.

بواری هونەری هەرە پێشكەوتوو لە هەر چوار پارچەی كوردستان و لە نێو كوردەكانی دەرەوەی وڵاتیشدا بواری مۆزیكە. كوردان لە كەش و هەوای هەرە نالەباریشدا مۆزیكی خۆیانیان بەرهەم هێناوە. بەهۆی خاسیەتی هونەری مۆزیكەوە ئەگەرچی مۆزیكی كوردی هاوڕەوتی گۆڕانە كۆمەڵایەتییەكانیش نەبووبێ، سەركەوتووبووە لە بەردەوامیدان بە ژیان و هەبوونی خۆی. لەباشووری كوردستانیشدا زیاتر مۆزیك بە كاریگەرە، بەڵام بە هەزاران شاهێد پێویستن تاوەكو بتوانرێ بگوترێ ئەو هونەرەی پێشكەش دەكرێ مۆزیكی كوردییە. جگە لە هەندێ گۆرانی و هەندێ هونەرمەند كە هەموومان دەیانناسین، ئەوەی كە لەژێر ناوی مۆزیكی كوردی دەكرێ لە باشووری كوردستاندا زۆربەی هەرە زۆریان هیچ پەیوەندییان بە كوردی و مۆزیكی كوردییەوە نییە، تەنها زمانەكەی كوردییە، هەروەها ئەو هەست و سۆزانەی كە دایاندەماڵن و دەیاندزن هەست و سۆزی مرۆڤی كوردە. بەزۆر مۆزیكی كەلتووری عەرەبێسكە. لاو و گەنجە بێ پەروەردەكان بەم مۆزیك و كلیپانەیان كە ژن تێیدا كراوەتە ئامرازێكی رەگەزگەرایی و دەسكەوتكاری بەتەواوی هەم لاوان و هەم كۆمەڵگا لە خشتە دەبات. لە هەر گۆرانییەكدا چیرۆكی ئەوینی دوو كەس كە هەموو لایەك دەیزانین بە تەرز و ستیلێكی عەرەبێسكانە پێشكەش دەكرێ. بەتایبەتی ئەوانەی كە بە زاراوەی كرمانجی دەگوترێن زۆربەیان بەو شێوەیەن. وەك بڵێی گەنجانی زاخۆ سەرەیان گرتبێ بۆ گۆرانی گوتن. ئەوەی كە میكرەفۆن بگرێتە دەست سبەی دەیانخەنە سەر شاشەی تەلەفزیۆنەكان. ئەو شوێنانەی كە لەم كلیپانەدا بەكاردەهێنرێن، ئەو جل و پۆشاكانەی لەبەر دەكرێن، مێكیاج و جوانكارییەكان بە هەموو شتێكیانەوە دەربڕی دوورخستنەوە كەسایەتی كوردە لە كوردبوون و كوردایەتی، پەیوەستی بە وڵات و نیشتمان و نیشتمانپەروەری لەنێو دەبات.

ئەو كلیپانەی كە لە دەرەوەی وڵات ئامادە دەكرێن وەك بڵێی رێكوپێك بۆ پەلكێشكردنی گەنجانی كورد بۆ دەرەوەی وڵات دەكرێ. لە كامە وڵات وێنەگری بكرێ، هێندەی پێیان دەكرێ ریكلامێكی سەیروسەمەرەی شوێنە هەڵبژێردراوەكانی ئەو وڵاتە نیشانی كوردان دەدەن. ئەو مۆزیكژەنە كوردانەش كە لە دەرەوەی وڵات كار دەكەن زۆربەی زۆری ستیلەكانیان پاپ و شێوەكانێتی، لەمەشدا بە هەموو شێوەیەك چاولێكەری و ئارەزوومەندی بۆ مۆزیكە رۆژئاواییەكان بەدی دەكرێ. پێویستە تەواوكارییەكی هونەری لەنێوان شێوازی بەكارهێنراوی نێو بەرهەمی هونەری و ژیانی هونەرمەنددا هەبێت. خۆ بە "كەسی رزگاركەری دنیا"دانانی كەسێكی دەنگ خۆش ساكارییە، دەركەوتەی بێ ناوەڕۆكی و بێ گەوهەر بوونە. دەشێ لە كاتێكدا كە هەموو رۆژێك لەگەلێ شوێنی وڵاتەكەماندا كوردان دەكوژرێن و لە كاتێكدا كە هێشتا ستاتۆی سیاسی و كۆمەڵایەتی كوردستان و كوردایەتی دیار نییە و دوژمن نكۆڵی لە كورد دەكات و ئەم سیاسەتەی بەسەردا دەسەپێنێ، هونەرمەندان هەڵنەسن بە سازكردنی هونەرێك كە هۆشمەندی لە كۆمەڵگاكەماندا بە لاڕێدا بەرێ بە پێچەوانەوە دەبێ شتێكی وەها بكات كە ئەم هۆشمەندییە رۆژ بە رۆژ بەرزتر و بە گوڕتر ببێت. لە كوردستاندا هەموو كەسێك كە تەمەنی لەسەرووی بیستەوەیە هەڵەبجە و رۆژگاری هەڵەبجەی باش لەیادە، هەر خێزانێك بەلانی كەم دوو یان سێجار دووچاری ئاوارەیی و دەربەدەری وڵاتان بووە. نابێ بەهیچ شێوەیەك ئەمانە لەیاد بكرێن، هێشتا ئێش و ئازارەكانی ئاوارەیی و دەربەدەری و برینەكانی شەڕ و كیمیاباران، ئەنفال وكۆمەڵكوژییەكان ئێش و ئازار و برینی تازەن. رسته‌یه‌ك لە گۆرانییەكەی گەورە هونەرمەندی دەنگخۆشی كورد نەجمەی غوڵامی كە دەڵێ" ژیانی ئەمڕۆم دەفرۆشم بۆ كڕینی نانی سبەی" پڕاوپڕ راستینەیەكە و پارچەیەكی گەورەیە لە مێژووەكەمان. گەر بێتوو ئەمە لەیاد بكەین، هیچ قیمەتێكی ئەمڕۆشمان نازانین، هەست بە مەترسییەكانی داهاتوومان ناكەین، ناتوانین واتا و گرنگی یەكێتی نەتەوەیی لێكبدەینەوە و لێكدانەوەیەكی هەرە بچووكیشمان پێناكرێ و ناشتوانین ئایندەمان لەسەر بناخەی ئازادی بونیاد بنێین.

رەوشی موزیكی كوردی لە كوردستاندا و بەتایبەت لە باشووری كوردستان كە ئێمە هەوڵ دەدەین لێرە هەڵسەنگاندنێكی رۆشنی بۆ بكەین، لەڕاستیدا رەوشێكە كە هەموو لق و بەشە جیاجیاكانی دیكەی هونەریش دەگرێتەوە. لە هەمانكاتدا پەیوەندییەكی راستەوخۆی بە رەوشی كۆمەڵایەتی كوردیشەوە هەیە. چونكە ئەوانەی كە وەك هونەرمەند كار دەكەن و بەرهەم دروست دەكەن، لەنێو جەرگەی ئەم كۆمەڵگایەوە دەردەكەون. ئەوانەی كە ئێستا گۆرانیبێژن، دەشێ بەشێكی زۆریان یاخود هەر هەموویان لەنێو ژیانە ئاوارەییەكەدا ژیاون و ئەو رۆژگارانەیان لەیادبێت.

پەیوەندییەكانی نێوان بەرهەمی هونەر و هونەرمەنددا دەزانرێ، بەڵام ناتوانرێ گوزارە لەوە بكرێ كە خاڵی پەیوەندی هونەرمەند لەگەڵا كۆمەڵگاكەیدا و كاریگەری ئەم خاڵە لەسەر بەرهەمە هونەرییەكەی گفتوگۆیەكی باشی لێوە كرابێت. هۆكاری هەرە گەورەی روو لە عەرەبێسك كردنی هونەرمەندانی كورد بۆ ژیان و بەسەرهاتی پڕ لە نەهامەتی دوا نیوەی سەدەمی كۆمەڵگای كوردی دەگەڕێتەوە. بەتایبەتی زۆر سەرنج راكێشە كە بەو ڕادەیە باوەشی بە باشووری كوردستاندا كردووە و زۆربەی زۆری هونەرمەندە تازە پێگەیشتووەكان روو لەم ستیل و شێوازەی مۆزیك دەكەن، حاڵی حازر ئەم ستیلە باڵادارە بەسەر مۆزیكی كوردیدا لە باشووردا، دەشێ هۆكارێكی دیكەی ئەمەش ویست و هزر و سۆزی لە یادبردنەوەی رابردوو بێت، بەڵام رابردوویەك كە لە هەست و سۆز و هزری كۆمەڵگادا جێگیر بووبێت هەروا تەنها بەخواست و ویستی لەبیر بردنەوەوە لە بیر ناچێ، چونكە گۆرانییە عەرەبێسكەكان نیشاندەر و سەلمێنەری ئەمەن. خواستی لەبیرخۆبردنەوەی رابردوو، بەكورتی و بە كوردییەكەی خۆ خەڵەتاندنە. چونكە نەك بە لەبیرخۆبردنەوە بەڵكو تەنها بە زانینی هۆكاری كێشەكان دەتوانین چارەسەریان بكەین. پێویستە لەو كەس و كەسایەتییانەش بەدووربین كەوا ئەوڕۆكە لەترسی دووبارە نەبوونەوەی تراژێدیاكانی رابردوو، ئەوەی كە لەدەستیدایە و هەیەتی دەیهەوێ بەڕۆژێك بییانخوات و تەواویان بكات. دەشێ بتوانین دەستكەوت و توانستەكانمان زیاتر گەورە بكەین و بتوانین ئایندەمان بە كەلتووری نەتەوەی دیموكراتی بونیاد بنێین و بیپارێزین. هونەرمەندانیش ئەوەی دەكەوێتە سەرشانیان لەم بوارەدا دەبێ هەستن بە پێكهێنانی.

هەندێ كەس هەن كە لە باكوری كوردستان و لە توركیاوە دێن و لە تەلەفزیۆنەكانی باشووری كوردستاندا دەست بە ئامادەكردن و پێشكەشكردنی هەندێ بەرنامە دەكەن كە چاولێكەری یان تەقلیدێكی زۆر خراپی كەلتووری توركیان و بەناوی نوێكارییەوە دەرخواردی كوردی دەدەن. ئەو هونەر و تەقلیدكارییانەی لەسەرەوە باسمان لێوەكردن بەڕێگەی ئەم بەرنامانەوە پێشكەشی گەل دەكرێ. ناشێ بەهیچ شێوەیەك بگوترێ ئەو كارانە بە نیازێكی پاك و بێگەردن. ئاشكرایە كە دەوڵەتی تورك بە چاوێكی زۆر سووكەوە لە گەلی كورد دەڕوانێ و نایهەوێ لەهیچ شوێنێكی دنیا ناسنامەی كورد پەسند بكرێ و دەبێتە كۆسپ لەبەرده‌م ئەوانەشی كە دەیانهەوێ هەنگاوێكی باش بهاوێژن. بۆ ئەوەش دەبێ بە شك و گومانەوە ته‌ماشای ئه‌و هەڵوێست و هەڵسوكەوتانە بكرێ كە سەرچاوەیان لە توركیاوەیە. بەتایبەتی دەبێت ئەم شك و گومانە لەنێو هونەرمەنداندا زۆر باڵا و بەربڵاو بێت. ناتوانرێ ئەو پەیوەندیانەی لەم بوارەدا بەستراون تەنها بە پارە قازنجكردنەوە بەند بكرێ. لەهەمانكاتدا سەرجەمی دەوڵەتان لەبواری كەلتوور و هونەردا نەك بە پارە بەڵكو دەیانهەوێ كۆمەڵگاكان بخەنە ژێر كاریگەری خۆیانەوە تا سیاسەتی خۆیانیان پێ پەسند بكەن و چیان بوێ پێیان بكەن. هەر بۆ ئەوەش ئەو هونەرو هونەرمەندانەی رەخنەیان لێ دەكەین، بەتایبەتی بەرنامەی ئەو كەسانەی لە پارچەكانی دیكەوە دێن و لەم ناوە بەرنامە لە تەلەفزیۆنە كوردییەكاندا دروست دەكەن، تەقلید و چاولێكەری ئەوروپی و توركەكان تێیدا بۆتە شادەمار. ئەمە مژارێك نییە كە تەنها بە دوو وشەی چوار گۆشە باسی لێوەبكرێ بەپێچەوانەوە پێویستی بەتاوتوێ و گفتۆگۆیەكی زۆر گەوهەرییانە هەیە. 

بەر لە هەموو شتێك هونەر و هونەرمەند دەبێ راستینە ئازادیخوازی و دیموكراتیخوازییەكان وەك بنەمای راستەقینە و سەرەكی بەهەند وەربگرن و كەسایەتی و ژیانی كەلتووریی لەمرۆڤدا بەرجەستە ببێ. بەو شێوەیە هەڵبەت هونەرمەند بە هونەرەكەی پێشەنگایەتی لە گۆڕینی كۆمەڵگاكەیدا دەكات. تەلەفزیۆنەكان لە بواری گۆڕان و گۆڕانكاریدا پەروەردەكاری گرنگن و ئەركی گەورەیان لەسەرە. بەڵام گەر ئەم رەهەندە لەشێوەی گاڵتەكردن بە كۆمەڵگا و بچوك نیشاندان و ریسواكردنی تایبەتمەندییە بناخەییەكانی كۆمەڵگا لێكبدرێتەوە، ئەوا ئامانج و ئەنجامەكانی دەبێتە مایەی زیانێكی زۆر بۆ كەلتوورەكەمان. رەخنەكردنی دوواكەوتووییە كۆمەڵایەتییەكان بە زمانی هونەرییانە شتێكە و گاڵتەكردن بە كۆمەڵگا شتێكی ترە. رەخنەكردن پێویستی بە زانیاری و قوڵبوونەوە لە بوارەكانی كۆمەڵایەتی و دەرونزانی، مێژوو و هونەردا هەیە. بۆ نمونە هەموو رۆژێك ژنان خۆیان دەكوژن، تا ئێستاكە چ هونەرمەندێك خۆكوشتنی ژنانی لە بەرهەمەكانیدا كردۆتە مژار؟ یان تا ئێستا چەند جار هونەرمەندان ئەم رەوشەیان بە كۆمەڵ پرۆتێستۆ كردووە. رەخنە هونەرییەكان دەبێ گوزارە لەوە بكەن كه‌ خۆكوشتنی ژنان لە كۆمەڵگاكەماندا سەرچاوە لە گوشارە فیۆداڵییەكانەوە وەردەگرێ. گەر بێتوو گاڵتە بەم دیاردەیە بكرێ، رووكارێكی ئاسایی و ئاسایی بوون رووی زەقی ئەو دیاردەیە دەگرێتەوە. بێ گومان ئەمەش عەیبێكی زۆر گەورەیە بۆ كۆمەڵگا. بۆ ئەوەش دەبێت هونەرمەندانمان ببنە پێشەنگی تێكۆشانی بنەبڕكردنی ئەو رەوشە بە عەیبانەی نێو كۆمەڵگاكەمان. بەتایبەتی ئەو بەرنامە و كلیپانەی بە زۆری لە تەلەفزیۆنەكاندا نیشان دەدرێن بەكاریگەرن لەسەر وەدەركەوتن و بنەبڕبوونی ئەو رەوشە عەیب و ناشرینانەی وەك خۆكوشتنی ژن. ئەمەش عەیبێكی گەورەیە بۆ ئەو كەسانەی كە بە خۆیان دەڵێن هونەرمەندی كورد. هونەرمەند بەبنەبڕكردنی ئەو عەیبانە دەبنە هونەرمەند.

ئەگەر دەمانهەوێ بە بەرهەمە هونەرییەكان لە هەموو بەشەكانی هونەری كوردیدا گەشە بە دیموكراسیە كۆمەڵایەتیەكەمان بدەین كە ئەمە دەبێ بكرێ، پێویستە ئەم تەقلیدكارییە نێو هونەر بنەبڕ ببێ. ئەوانەی كە بە خۆیان دەڵێن هونەرمەندی كورد، دەبێ روو لە هونەری كوردی بكەن و بەرهەمی هەرە جوان پێشكەش بە كۆمەڵگای كوردی بكەن و هەر بە هونەرەكەیان لە بەرامبەر ئەم لەخشتەچوون و تێكچوونە هونەرییە بگرن. رووناكبیرەكانیشمان ئەركی سەر شانیانە بە رەخنەكانیان رێگای راست و ئەڵتەرناتیفی بەجێ نیشانی هونەرمەندان بدەن. دەبێ تەواوی داگیركەران و بەتایبەت دەوڵەتی تورك كە لەبەرامبەر ژیانی ئازادی كورد و كەلتووری گەلی كوردن، لە رۆژهەڵاتی ناوین و لە وڵاتی خۆیاندا پێشكەوتن و گەشەكردنی كورد بە مەترسی دەبینن لەسەر خۆیان، نەهێڵین دەست بهاوێژنە كەلتوورەكەمان و گەمە و خراپەكارییەكانیان ببینین. ئەوەی لە بواری كەلتوور و هونەردا ئەوان بە ئێمەی دەكەن، وەك ئەسپەكەی ترۆیایە و لەناوەوە گورزمان لێدەدەن. ئەوانەی كە تا ئێستاكە بە چەك دوژمنایەتییان دەكردین، ئێستاكە بە چەك، سیاسەت، كەلتوور، هونەر و زۆر بە خەستی شەڕ و دوژمنایەتیمان لەگەڵدا دەكەن. من لەو باوەڕەدا نیم كە ئەوانەی هەڵوەدای لاساییكردنەوەن، بەتایبەتی هونەرمەندە لاوەكانمان بە ئەنقەست ئەم كارە بكەن. بەڵام ئەوەی كە گرنگە و پێویستە هەموو لایەكمان بیزانین ئەوەیە كە "جاشایەتی لە كەلتوور و هونەردا" پێشكەوتووە و بەتایبەتیش دەوڵەتی تورك ئەم كارە بەشێوەیەكی پلانڕێژكراو پەیڕەو دەكات، ئەمەش گەورەترین مەترسییە لەسەر پێشەڕۆژمان. 

كورد و كلتووری كوردەوارییان بدەنێ با لەنێوی بەرن

. لە رۆژی ئەوڕۆشماندا پێویستترین شت بۆ كلتووری كورد بوواردن و رزگاربوونە لەو زەحمەتییەی كە لەڕەوتی گۆڕانیدا لەنێو كات و شوێندا رووبەڕووی دەبێتەوە. رێكوپێككردن و پێشخستنی بەها و نرخە كلتوورییەكانمان و لەسەر...

هونه‌ر گه‌شه‌پێده‌ری ره‌وشتی ئازادی و هانده‌ری تێكۆشانی كۆمه‌ڵگایه‌ (3)

هه‌ندێک له‌ هونه‌رمه‌نده‌ کورده‌کان بۆ بازرگانی‌کردنی به‌رهه‌مه‌ کلتورییه‌کانیان هه‌ڵده‌ستن ژن وه‌ک ئامێرێک به‌کار ده‌هێنن و وه‌ک ئامرازێک بۆ زیاتر به‌کاریگه‌رکردنی فرۆشیارییه‌کان...

هونه‌ر گه‌شه‌پێده‌ری ره‌وشتی ئازادی و هانده‌ری تێكۆشانی كۆمه‌ڵگایه‌ (2)

سیستم به‌ ته‌له‌فزیۆن و رۆژنامه‌ و زنجیره‌ دراماکان و مۆسیقای جیاجیاوه‌ ده‌یه‌وێ به‌ربه‌ست بخاته‌ به‌رده‌می و هه‌وڵی به‌سه‌ربردن و سازشکردنی ده‌دات ...

2017 © Partiya Karkerên Kurdistan (PKK)
[email protected]